Bir sözcüğü anlamakla onu söylemek aynı beceri değildir
Alıcı dil; sözcükleri, cümleleri ve anlatılan mesajı anlamayı kapsar. İfade edici dil ise bir isteği, düşünceyi ya da yaşanan olayı sözcükler ve cümlelerle aktarabilmektir. “Topu getir” denildiğinde topu bulmak ile “Top nerede?” diye sormak farklı becerilerdir. Bunlardan birindeki güçlük diğerinde aynı düzeyde bulunmayabilir.
ASHA’nın dil bozukluklarına ilişkin açıklaması, anlamanın ve anlatmanın ayrı alanlar olarak incelenmesini önerir. Konuşma seslerini net çıkaramamak da ayrıca değerlendirilir. Çok şey anlatan ama bazı sesleri söyleyemeyen çocukla, sesleri çıkarabildiği halde sözcükleri bir araya getiremeyen çocuğun ihtiyacı aynı değildir.
Günlük rutini bilmek, her cümleyi anlamak anlamına gelmez
Kapıda montları görünce ayakkabıya yönelen çocuk, dışarı çıkılacağını ortamdan çıkarabilir. Sofraya oturulduğunda kaşığı almak da alışılmış bir sıranın parçası olabilir. Bu durumlar anlama becerisinin olmadığını göstermez; yalnızca ne kadarını sözlerden, ne kadarını çevredeki ipuçlarından anladığını ayırmayı zorlaştırır.
Gözlem yaparken çocuğu art arda komutlarla sınamak yerine doğal oyunları izleyin. Tanıdığı nesnelerin adlarını farklı durumlarda da anlıyor mu, basit bir soruya uygun tepki veriyor mu, anlaşılmadığında başka türlü anlatmayı deniyor mu? Yorgunluk, dikkat, kullanılan dil ve cümlenin uzunluğu yanıtı etkileyebilir. Tek bir başarısız deneme üzerinden sonuç çıkarmayın.
Anlaması iyi görünse de anlatmadaki güçlük destek gerektirebilir
İsteklerini çoğunlukla çekiştirerek, ağlayarak veya aynı sesi kullanarak bildiren bir çocuk iletişim kurmaya çalışıyordur. Ailenin onu kolayca anlaması evde hayatı rahatlatabilir; fakat yabancı bir yetişkinle ya da akranlarıyla iletişimde zorlanma daha görünür hale gelebilir. Yalnız evde anlaşılmasına bakarak güçlüğü önemsiz saymamak gerekir.
ASHA’nın geç dil gelişimi rehberi, yalnız ifade etmede gecikme ile anlamanın da etkilendiği durumların farklı değerlendirilmesi gerektiğini belirtir. İyi anlama becerisi olumlu bir özellik olabilir; kendiliğinden düzelme garantisi değildir. Sözcüklerin artışı, yeni birleşimler, oyun ve sosyal iletişim birlikte izlenir.
İki dil, işitme ve “inat ediyor” yorumunu birbirinden ayırın
Çocuk bir yönergeyi yerine getirmediğinde bunu hemen inatçılık olarak yorumlamak kolaydır. Oysa cümle fazla uzun olabilir ya da içindeki bir sözcük bilinmiyor olabilir. NIDCD, dil güçlüklerinin bazen davranış sorunu gibi görünebildiğine dikkat çeker. Çocuğun yaptığına değil, kendisine anlatılanı nasıl anladığına da bakılmalıdır.
Birden fazla dil duymak tek başına dil bozukluğu oluşturmaz. Değerlendirmede çocuğun kullandığı bütün dillerdeki becerileri hesaba katılır; ailenin rahat konuştuğu dili bırakması önerilmez. Bazı seslere tepki vermesi de işitmesinin bütünüyle normal olduğunu kanıtlamaz. İşitme konusunda şüphe varsa çocuk hekimi ve odyoloji değerlendirmesi geciktirilmemelidir.
Sözcük istemek yerine konuşmaya katılabileceği alan açın
Oyuncağı gösterdiğinde “Araba” diyerek ilgisine eşlik edebilir, “araba” dediğinde “Araba gidiyor” diye kısa bir ekleme yapabilirsiniz. Ardından cevap verebilmesi için durun. Bir resmi birlikte incelemek, sırayla oyuncak yuvarlamak veya günlük işi anlatmak; sürekli “Bu ne?” sorusuyla bilgi yoklamaktan daha doğal bir iletişim fırsatı oluşturabilir.
ASHA’nın ailelere önerdiği konuşma, okuma ve oyun fırsatları günlük yaşama yayılabilir. Çocuğun jestlerini ve iletişim girişimlerini karşılıksız bırakmayın. Su, yemek veya rahatlama ihtiyacını karşılamak için kelime söylemesini şart koşmayın. Bu örnekler evde ilişkiyi destekler; bireysel dil ve konuşma terapisi planının yerini tutmaz.
Görüşmeye “anlıyor” yerine birkaç somut örnekle gelin
Kendiliğinden söylediği sözleri, taklit ederek söylediklerini, anladığı kısa cümleleri ve zorlandığı durumları ayrı ayrı not etmek yararlıdır. Kreşteki gözlemler ve önceki işitme sonuçları da paylaşılabilir. Çocuk hekimi genel gelişimi ve bedensel nedenleri, dil ve konuşma terapisti dil becerilerini, çocuk psikiyatristi ise gelişimsel ve ruhsal özellikleri birlikte ele alan değerlendirmeye katkı verir.
Türkiye’de Pamukkale Tıp Dergisi’nde yayımlanan izlem araştırması, konuşma gecikmesiyle başvuran çocukların aynı gelişimsel yolu izlemediğini gösterir. Bu, kliniğe başvuran bir örneklemdir; sonuçları her geç konuşan çocuğa oran olarak uygulamak doğru olmaz. Daha önceki kelimelerin veya sosyal becerilerin kaybı varsa beklemeyin. Uzm. Dr. Emine Taşyürek’in çocuk psikiyatrisi yaklaşımı ve konuşma gecikmesinde değerlendirme zamanı hakkında bilgi alarak başvuruyu planlayabilirsiniz.
Kaynaklar
- ASHA — Geç dil gelişimi: değerlendirme ve izlem
- ASHA — Alıcı ve ifade edici dil bozuklukları
- NIDCD — Gelişimsel dil bozukluğu
- ASHA — Dil, konuşma, işitme ve beslenme güçlüklerini erken fark etmek
- Amerikan Pediatri Akademisi — Küçük çocuklarda dil gecikmesi
- Kabukcu Başay ve Tezer, 2020 — Konuşma gecikmesiyle başvuran çocukların iki yıllık izlemi, Pamukkale Tıp Dergisi