Önce davranışın hayatındaki yerini düşünün
Yeni başlayan bir okul, hastalık ya da aile düzenindeki değişiklik davranışları geçici olarak etkileyebilir. Aynı güçlüğün farklı ortamlarda sürmesi, çocuğun alıştığı etkinliklerden uzaklaşması veya ailenin bütün gününü buna göre değiştirmesi daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir. Bir belirtiyi diğer çocuklarla yarıştırmak yerine kendi önceki haline bakın.
NIMH’nin çocuk ruh sağlığı rehberi, sıkıntının süresini ve ev, okul, arkadaşlıklar üzerindeki etkisini birlikte değerlendirmeyi önerir. Güvenlik riski varsa belirli bir sürenin dolmasını beklemek gerekmez. Başvurunun sonucu oyun terapisi olabileceği gibi farklı bir destek de olabilir.
Görüşmede paylaşılabilecek 10 değişiklik
Bu örneklerden birkaçının bulunması belirli bir bozukluğu kanıtlamaz. Her birinin ne zaman başladığını ve hangi durumlarda arttığını not etmek, yalnız isimlerini saymaktan daha yardımcıdır.
1. Ayrılıklarda günlük düzeni durduran güçlük
Yaşa ve ortama göre beklenen alışma sürecini aşan, okula girişi veya bakım verenden ayrılmayı sürekli engelleyen sıkıntı.
2. Giderek genişleyen korku ve kaçınma
Çocuğun yalnız bir etkinlikten değil, benzer birçok ortamdan uzaklaşması; daha önce yapabildiği şeyleri yapamaz hale gelmesi.
3. Sık ve zor yatışan öfke patlamaları
Tetikleyiciler, patlamanın süresi, verilen zarar ve sonrasında toparlanma biçiminin aileyi ya da çocuğu belirgin biçimde zorlaması.
4. Oyundan ve arkadaşlardan uzaklaşma
Sevdiği oyunlara ilgisinin azalması, arkadaş ortamına katılmaması veya yalnızlığının kendi tercihinden çok sıkıntıyla ilişkili görünmesi.
5. Süreğen uyku ve gece korkuları
Uykuya geçişin, kâbusların veya gece uyanmalarının gündüz işlevlerini bozması. Uykuya ilişkin bedensel nedenler de değerlendirilmelidir.
6. Tekrarlayan bedensel yakınmalar
Karın veya baş ağrısının belirli zorlanmalarla birlikte görülmesi. Bu yakınmalar önce gerektiği gibi tıbben ele alınmalı, doğrudan “psikolojik” sayılmamalıdır.
7. Zorlayıcı olay sonrasında belirgin değişim
Kayıp, kaza, şiddet ya da başka sarsıcı olaylardan sonra yeni korkular, irkilme veya günlük yaşama katılımda azalma.
8. Önceden kazanılmış becerilerde gerileme
Dil, iletişim veya günlük becerilerde kayıp fark edilmesi. Böyle bir değişiklikte yalnız oyun terapisi randevusu beklemek yerine gelişimsel ve tıbbi değerlendirme istenmelidir.
9. Kendine yönelik sürekli olumsuz ifadeler
“Hiçbir şeyi yapamıyorum” gibi sözlerin yoğunlaşması ve yeni bir şeyi denemekten kaçınmaya eşlik etmesi; kendine zarar düşüncesi varsa acil değerlendirme gerekir.
10. Ev ve okulda tekrarlayan ilişki güçlüğü
Kavgaların, dışlanmanın veya yetişkinlerle çatışmanın süreklileşmesi. Çevrenin beklentileri ve zorbalık gibi etkenler de araştırılmalıdır.
Belirti sayısına göre terapi seçilmez
Çok sayıda işaret işaretlemek, oyun terapisinin mutlaka uygun olduğu anlamına gelmez. İşitme, dil gelişimi, öğrenme, uyku veya bedensel sağlıkla ilgili bir güçlük de davranışa yansıyabilir. NHS’nin çocukluk çağı kaygısı bilgileri de çocuğun günlük hayatını etkileyen sıkıntının değerlendirilmesini öne çıkarır.
Travmatik bir olay sonrasında gözlenen değişiklikler ayrıca ele alınmalıdır. NCTSN, küçük çocukların zorlanmayı her zaman sözcüklerle anlatamadığını ve davranış değişikliklerinin görülebildiğini açıklar. Ancak olay yaşanmış olması, her çocuğun aynı tedaviye ihtiyacı olacağı anlamına gelmez.
Gözlem yapın, çocuğu gün boyunca sınamayın
Görüşmeye gelmeden önce yakın zamandaki iki veya üç somut olayı not edebilirsiniz: öncesinde ne oldu, çocuk ne yaptı, siz nasıl karşılık verdiniz, ne zaman toparlandı? Öğretmenin gözlemleri varsa ekleyin. Çocuğun rahat ettiği zamanları da anlatın; yalnız sorun anları değerlendirmeyi eksik bırakır.
Davranışı sürekli kayda almak, video çekmek veya “Yine yaptın” diyerek izlemek çocuğun üzerindeki baskıyı artırabilir. Değerlendirmeye hazırlık, onu gözetim altında tutma anlamına gelmez. Kayıt gerekiyorsa mahremiyeti ve amacı uygulayıcıyla konuşulmalıdır.
Acil durumlarda rutin terapi sırası beklenmez
Kendine veya başkasına zarar verme riski, istismar şüphesi ya da güvenliği tehdit eden ani bir değişiklikte hızlı profesyonel değerlendirme gerekir. Hayati tehlikede 112’ye başvurun. Böyle durumlarda yalnız bir oyun terapisi programı planlamak yeterli değildir.
Acil olmayan başvurularda ilk görüşmeye hazırlık rehberi yararlı olabilir. Ankara’da çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi sonucunda, gerekirse oyun terapisi veya çocuğun ihtiyacına daha uygun başka yöntemler planlanabilir.